Geschiedenis van de Polynormwoningen

 

 

INHOUD

Unieke bouw

De straatnamen

·        Johannes Buijslaan

·        Pieter Stockmanslaan

·        Van Vollenhovenstraat

·        Hendrik Druckerstraat

·        Van Maanenstraat

·        Hamakerstraat

·        Tilburgseweg

Het buurtcomité POLYNORM rond de jaren 80

Buurtvereniging Polynorm

Bronnen

 

 

klik hier voor diaserie  

 

Unieke bouw

De Polynormwoningen stammen uit de tijd van de wederopbouw in de jaren na de tweede wereldoorlog. Professor Alexandre Horowitz richt in 1948 samen met anderen in Amersfoort de NV Polynorm op. Professor Horowitz heeft als wetenschapper en uitvinder vele octrooien  op zijn naam staan. Onder andere is hij de uitvinder van de Philishave.

 

De komst van de fabriek van NV Polynorm bij Amersfoort was  een reddingsboei voor de schippers van Bunschoten-Spakenburg. Zij waren brodeloos geworden door de afsluiting van het IJsselmeer.

Polynorm is een traditioneel bedrijf, waar sociale belangen heel zwaar wegen. Nog steeds komt een groot deel van de werknemers op het fabrieksterrein in Bunschoten uit het dorp en de omgeving.

 

In 1950 -1951 is in Eindhoven in het stadsdeel Strijp in de huidige wijk Lievendaal het eerste complex van 212 Polynormwoningen gebouwd in opdracht van Philips. Het complex Polynormwoningen bestaat uit drie typen woningen van verschillende grootte. Oorspronkelijk was het de bedoeling om  hier 316 woningen te bouwen. In verband met complicaties van deel van het bouwterrein moest het aantal woningen tot 212 teruggebracht worden. De woningen waren in die tijd bedoeld voor beambten van de grote gloeilampenfabriek in het zuiden des lands.

 

Behalve de fundering is de Polynormwoning droog gebouwd. De woningen staan dan ook bekend als de eerste geheel zuivere droge montagesysteembouw. Alle te bouwen onderdelen van de woning bestonden uit standaard maten en werden vooraf in de fabriek gemaakt en afgewerkt. Een technisch hoogstandje van weleer, waarbij de onderdelen op millimeters nauwkeurig gemaakt moesten worden.

Op de bouwplaats werd alles in elkaar gezet. Het metalen skelet is geheel in elkaar geschroefd.

De aangeleverde betonnen buitengevelplaten zijn met bouten, schroeven en klemmen op het metalen skelet gemonteerd. Deze buitengevelplaten zijn niet het saaie grijs zoals van de Aireywoningen. Er is bewust gekozen voor betonnen buitengevelplaten met een kleurtje. De buitengevelplaten van het kleinste type woningen hebben een licht beige-groenige schijn. De onderrand en de platen langs de voordeur zijn licht groengrijs. De platen van de andere typen woningen hebben een beige-gelige uitstraling. De rand onder langs het huis en rond de voordeuren is steenrood. Voor die tijd zijn het woningen met een zeer fris uiterlijk.

De buitenmuren zijn geïsoleerd met steenwolmatten, die tussen het metalen frame passen. Het isoleren van woningen is heel revolutionair in de jaren 50.

Op de binnenmuren zijn platen van hout met cement en asbest op het metalen frame aangebracht. Hiermee was een geheel nieuwe binnenwand ontwikkeld die brandwerend, hard is. mar ook goed te repareren is. Deze binnenwanden zijn voorzien van een kleurtje of van bekleding. Voor de nieuwe bewoners was dit erg prettig, zij bij hoefde bij het betrekken van de woning niet te behangen of schilderen.

De vloeren bestaan uit stalen rasters afgedekt met platen, die aan de bovenzijde voldoende slijtvast zijn en zodanig afgewerkt zijn dat in principe geen afdekking met linoleum of zeil nodig is. In de praktijk blijken de stalen rasters en de bewegende vloerdelen een probleem voor het bedekken van de vloeren. Hedendaagse gevoelige apparatuur zoals  Cd-spelers en computers hebben extra te lijden als op de vloeren gelopen wordt.

Na het monteren van alle delen van de woningen was de woning dus klaar. Metselaars, stukadoors en schilders waren bij de bouw niet nodig. De bouwers hadden genoeg aan een schroevendraaier. Dit was in de tijd van de wederopbouw erg gunstig, omdat door de vele herstel- en opbouwwerken er een groot tekort aan bouwvakkers was.

Op 12 september 1950 wordt door burgemeester en wethouders van Eindhoven een besluit genomen over de namen van de straten waaraan de Polynormwoningen kwamen te liggen. In het najaar van 1951 worden na veel vertragingen in de bouw de eerste woningen betrokken.

Het dak bestond uit een lichte constructie en was voorzien van blinkende aluminium platen. Vanwege de aanwezigheid van de militaire vliegbasis Welschap moesten deze blinkende daken al snel verwijderd worden. Dit omdat het vliegverkeer, zeker op zonnige dagen, deze daken aan kon zien als signalering voor de landingbaan.

 

De bouw van deze préfabwoningen was een kortstondig succes, omdat de productiekosten de pan uitrezen. Meer dan een paar duizend Polynormwoningen zijn er (in Nederland) niet gebouwd. De aanwezige kennis werd gebruikt om fabriekshallen te maken.  Er kwamen uiteindelijk twee kernactiviteiten bij Polynorm; de bouw- en auto-industrie.

 

Het is uniek dat in Lievendaal één heel complex van deze typische woningen staat.

Opmerkelijk is dat het stalen skelet nog in een goede staat is. Tijdens de werkzaamheden aan een van de drie gesaneerde woningen in de laatste helft van de jaren negentig liet een  werkman die bij de bouw van de woningen betrokken was geweest mij weten; ' Ach vrouwke   dees schrufkes draai ik nog effe gemekkelijk los as da ik  ze vruger vast gezet he' . En bij het bekijken van het  metalen frame van de gesaneerde woning: 'Ziet, d'r zit enkel her en der 'n klein spikkeltje roest'. Een teken dat de mensen toentertijd heel  vakkundig te werk zijn gegaan. Iets wat alle respect verdient van de fabrieksarbeiders en werklieden van toen.

Alexandre Horowitz had in zijn tijd echter al een groot nadeel van zijn préfabwoningen aangekondigd; de onmogelijkheid om ze goed te repareren. Door de werking van het frame zijn b.v. betonnen balkonplaten en gevelplaten op  kopwoningen gescheurd. Dit heeft er voor gezorgd dat een aantal jaren geleden de metalen leggers weggeroest waren, waarop de balkonplaat lag. De leggers en de balkons zijn toen vervangen. Het vervangen van gevelplaten is ook niet eenvoudig. Hiervoor moet men eerst de binnenwanden verwijderen. Pas dan zijn de schroeven en klemmen waarmee ze op het metalen frame bevestigd zijn bereikbaar.

Ook heden ten dage wordt er voor woningbouw gebruik gemaakt van stalen skeletbouw. Hoogovens Star-Frame maakt gebruik van koud gevormde  verzinkte stalen profielen. De gebruikte techniek komt uit de Verenigde Staten en lijkt verrassend veel op het bouwsysteem van de Polynormwoningen. Wellicht heeft men daar oplossingen gevonden voor een aantal tekortkomingen van het huidige Polynormsysteem.

Er gaan verhalen dat de Polynormwoningen als noodwoningen gebouwd zouden zijn en maar 5 tot 15 jaar zouden staan. Van  hetgeen dat tot nu toe op schrift gevonden is wijst niets daarop. Een levensduur van ongeveer 50 jaar staat in de jaren 80 wel op papier.

 terug naar inhoud

 

De straatnamen

In september 1950 laat men de straatnamen waar de Polynormwoningen aan gelegen zijn aansluiten bij het zogenaamde rechtsgeleerdencomplex. In Lievendaal staan dan reeds de BBB- en de Airey-woningen aan straten met namen van rechtsgeleerden.

 

·        Johannes Buijslaan

Deze laan is vernoemd naar Jonan Theodoor Buys, Nederlands rechtsgeleerde geboren te Amsterdam op 26 januari 1828 en overleden te Leiden op 14 mei 1893

Johan Buys heeft grote en nog steeds merkbare invloed gehad. Hij was o.a. voorzitter van de staatscommissie die de grondwetsherziening van 1887 voorbereide. Hij was hoogleraar en  een strijdbaar man. Dit blijkt uit zijn artikelen rondom de kamerontbinding van 1866 waarbij hij het opnam voor het parlement tegen de kroon.

De schrijfwijze van de Johannus Buijslaan is vanaf het begin al niet juist geweest. De rechtsgeleerde heet immers Jonan (Theodoor) Buys. De Johannus Buijslaan loopt vanaf de van Vollenhovenstraat naar de Tilburgseweg.

  terug naar inhoud

·        Pieter Stockmanslaan

Deze laan is vernoemd naar Pieter Stockmans, Zuid-Nederlands jurist (Rechtsgeleerde) geboren in Antwerpen op 3 september 1608 en overleden op 7 mei 1671 te Brussel.

Hij was Hoogleraar (1632), raadsheer van de raad van Brabant (1663), rekwestmeester van de Geheime Raad en Voorzitter van de Opperkrijgshof (1665).

Hij bestreed de aanspraken van Lodewijk de XIV op de Zuidelijke Nederlanden

Deze laan loopt evenwijdig aan de Johannes Buijslaan, vanaf de Simon van Leeuwenstraat naar de Tilburgseweg.

  terug naar inhoud

·        Van Vollenhovenstraat

Deze straat is vernoemd naar Cornelis van Vollenhoven, Nederlands rechtsgeleerde geboren in Dordrecht op 8 mei 1874 en overleden op 29 april 1933 in Leiden.

Hij was Hoogleraar en verwierf bekendheid door zijn vele publicaties over het Indisch (Nederlands Indisch) gewoonterecht (adatrecht), het volksrecht, de organisatie van de internationale rechtshandhaving.  Cornelis van Vollenhoven was voorstander van het op vreedzame beslechten van internationale geschillen en hij bereikte dat vanaf 1927 het gewoonterecht in Nederlands-Indië gebaseerd werd op de gebruiken en gewoonten van het land zelf en niet op die van Europa.

 

De van Vollenhovenstraat was al een bestaande straat in het complex van de BBB-woningen, waarop de Polynormwoningen aansluiten. De straat loopt vanaf de Johannes Buijslaan naar de Pieter Stockmanslaan in ongeveer noordwestelijke richting.

 terug naar inhoud

 

·        Hendrik Druckerstraat

Deze straat heeft zijn naam te danken aan Hendrik Lodewijk Drucker, Nederlands rechtsgeleerde en staatsman geboren te Amsterdam op 11 augustus 1857 en overleden te 's Gravenhage op 6 september 1917.

Hij was hoogleraar en had voor Groningen zitting in de Tweede Kamer (1894-1913). Hij was eerst Uniliberaal en later lid en fractievoorzitter van de Vrijzinnige Democratische Bond. Nadien is hij lid van de Eerste Kamer geweest.

Hendrik Drukker was een verzoenende figuur, meer wetenschapper dan politicus. Hij heeft grote invloed uitgeoefend op de sociale wetgeving. Hij was voorstander van progressieve belastingen, volksonderwijs, regeling van de volkswoningbouw en juridische regeling van de arbeidsverhoudingen.

 

De Hendrik Druckerstraat loopt ten noordoosten van en evenwijdig aan de van Vollenhovenstraat, vanaf de Johannus Buijslaan naar de Pieter Stockmanslaan.

 terug naar inhoud

 

·        Van Maanenstraat

Deze straat is vernoemd naar Cornelis Felix van Maanen, Nederlands Staatsman (Rechtsgeleerde) geboren op 9 september 1769 in den Haag en overleden op 14 februari 1846 in zijn geboorte plaats.

Cornelis van Maanen werd na de Bataafse omwenteling eerst advocaat-generaal en daarna procureur-generaal bij het Hof van Holland (1798). Onder Lodewijk Napoleon was hij minister van justitie en politie. Na inlijving van de Nederlanden werd hij benoemd tot lid van de Conseil pour les affaires de la Holande te Parijs in 1810. In dit zelfde jaar nog wordt hij benoemd als eerste President van het Keizerlijk Gerechtshof in den Haag. Op 16 september 1815 benoemd Willem I hem tot minister van justitie. Onder Willem I drukte hij zijn stempel op de vestiging van het Koninkrijk en had hij doorlopend de hand in het redigeren van wetten en koninklijke besluiten. Hij was een onverzoenlijk tegenstander van alle liberale vrijheden, zoals persvrijheid en onderwijs.

 

De van Maanenstraat loopt ten noordoosten van en evenwijdig aan de Hendrik Druckerstraat, vanaf de Johannes Buijslaan naar de Pieter Stockmanslaan

 terug naar inhoud

 

·        Hamakerstraat

Deze straat is genoemd naar Hendricus Jacobus Hamaker, Nederlands rechtsgeleerde geboren op 16 september 1844 in Hilversum en overleden op 2 maart 1911 in Utrecht.

Hij was hoogleraar in het handelsrecht, internationaal privaatrecht en burgerrecht. Volgens Hendricus Hamaker is het recht een maatschappelijk verschijnsel, dat door de rechter dan ook in de maatschappelijke gedragsregels gevonden zal moeten worden. Met zijn sociologische en filosofische beschouwingen bracht hij een ommekeer in het juridisch denken van zijn tijd te weeg.

 

De Hamakerstraat loopt ten noordoosten van en evenwijdig aan de van Maanenstraat, vanaf de Johannes Buijslaan naar de Pieter Stockmanslaan.

 terug naar inhoud

  

·        Tilburgseweg

Straat vernoemt naar de destijds toekomstige uitvalsweg richting Tilburg.

Deze weg loopt ten noordoosten van en evenwijdig aan de Hamakerstraat, vanaf de Johannes Buijslaan naar de Pieter Stockmanslaan in ongeveer noordwestelijke richting. Na het aanleggen van de uitvalsweg liggen de  Polynormwoningen aan de ventweg van de Tilburgseweg, die toen Tilburgseweg-west is gaan heten.

  terug naar inhoud

 

Het buurtcomité POLYNORM rond de jaren 80

Rond 1977 is er het buurt Comité POLYNORM , met een elftal bestuursleden. Een aantal van deze bestuursleden woont nog steeds in een Polynormwoning. In die tijd is (de woningbouwvereniging van) Philips van plan de woningen te renoveren en er is veel achterstallig onderhoud. De daken van de woningen zijn dan zo lek als een zeef. Potten en pannen moeten bij een regenbui op menig zolder worden gezet om het lekkende water op te vangen. De elektrische bedrading en de buitendeuren zijn aan vervanging toe. Het lavet is uit de tijd en de keuken veel te klein. Veel bewoners zijn in eerste instantie tegen de renovatie, omdat deze voornamelijk achterstallig onderhoud omvat en weinig verbeteringen oplevert. Wie wil daarvoor nu tijdelijk naar een wisselwoning en een huurverhoging betalen. Er werd tot op stedelijk niveau samen met andere renovatiecomités flink actie gevoerd. Er bestaat in die tijd ook contact met bewoners van Polynormwoningen in Tilburg.

De totale kosten van renovatie en onderhoud zijn uiteindelijk z'n fl. 50.000,- (22.690,- Euro), waarvan het dak al z'n fl. 10.000,- (45.378,- Euro) koste. De huren lagen voor de renovatie rond de fl. 140,- (63, 60 Euro) tot fl. 160,-  (72,60 Euro), afhankelijk van de grootte van de woning. Na de renovatie moesten de  bewoners ongeveer 50% meer huur gaan betalen. Daarna volgde er 5 jaar een huurverhoging van 8%. Niet niks dus.

Het buurtcomité POLYNORM is zelf met voorstellen voor een nieuw dak van stalen dakpannen gekomen, die op gewone dakpannen lijken. De stalen constructie van de woningen kan namelijk geen dak met stenen dakpannen dragen, omdat deze door het grote gewicht het metalen frame uit elkaar zal drukken. Ook maakte het comité zelf de tekeningen voor de uit te bouwen halletjes van het kleine type woning. Beide zaken zijn uiteindelijk door de woningbouwvereniging van Philips overgenomen.

In het geboden pakket zaten ook tal van andere zaken. De binnendeuren worden vervangen. De houten kozijnen worden verruild voor die van aluminium. De gashaard maakt plaats voor een CV-installatie. Het dak werd geïsoleerd. Plafonds  werden vernieuwd en de wanden in de leefvertrekken zijn geëgaliseerd. WC en Douche worden voorzien van tegels. De keuken van het kleine en middelgrote type werden uitgebouwd. De voordeuren met een klein luikje worden vervangen door voordeuren met veel glas; iets wat menig bewoner van nu jammer vindt. Dit omdat de oude deuren als veel veiliger ervaren worden. Het aanbrengen van een vaste trap naar zolder, het reinigen van de gevels, uitbreken van muurkasten / verplaatsen van wanden in de slaapkamers waren ook toen al hot items.

Naast aandacht voor de renovatie van de woningen is er ook aandacht voor de regelingen voor het betrekken van wisselwoningen en de verhuisvergoedingen. Bewoners die vanaf mei 1978 uit een Polynormwoning zijn vertrokken naar een andere buurt hebben een herinrichtingspremie van fl. 3000,- (1361,- Euro ) ontvangen. Ook de woonomgeving deed mee; het aantal parkeerplaatsen, de speelgelegenheid voor kinderen, de snelheidsovertredingen zijn hier de thema's.

 terug naar inhoud

 

Buurtvereniging Polynorm

Begin 1996 wordt de Buurtvereniging Polynorm opgericht. De oprichters zijn nog helemaal niet bekend met het feit dat er tijdens de renovatie een comité met dezelfde naam heeft bestaan. Oud bestuursleden van het comité hebben het bestuur van de Buurtvereniging later van informatie voorzien. Dit wordt als een grote steun ervaren.

De oprichters van de Buurtvereniging zijn zeer onder de indruk van de typische bouwwijze van de woningen die doet denken aan een meccanobouwdoos. In het logo van de Buurtvereniging is het woord Polynorm daarom nog altijd in meccanoletters vormgegeven.

In tegenstelling tot begin jaren 80  is het in de jaren 90 komkommertijd. De Polynormbuurt is rustig en er worden door corporatie en gemeente geen grote werkzaamheden verricht. Het aantal leden van de vereniging is constant tussen de 120 en 130. Het bestuur bestaat uit 2 tot 5 personen. Jaarlijks legt het bestuur verantwoording af op een jaarvergadering en brengt Polynormkrantjes, brieven, flyers  etc. naar bewoners uit.

De gehouden enquêtes (1995, 1997, 1998 en 2001), de openbare jaarvergaderingen, oproepen tot reactie in de buurtkrantjes, brieven of flyers aan bewoners en de ontmoetingen op straat of aan de telefoon zijn de basis voor plannen en activiteiten van het bestuur.

Om de bezigheden van het bestuur te kunnen vereenvoudigen is er ruimte gemaakt voor de commissie woning en woonomgeving en de commissie festiviteiten / activiteiten. Er is tevens plaats voor commissies rond een bepaald thema.

Tot nu toe heeft het relatief klein maar actief bestuur steeds zaken na elkaar opgepakt, waardoor er toch veel werk verzet is m.b.t. de woning / woonomgeving en festiviteiten.

Bij ' Activiteiten van de Buurtvereniging' is hierover meer te lezen.

 

Aangekomen in 2002 is er heel wat aan de hand. De toenemende verpaupering baart zorgen. En de corporatie heeft de bewoners in januari 2002 laten weten de woningen binnen 2 jaar te slopen in plaats van over 10 jaar. Het asbest in nagenoeg alle wanden van de woningen speelt daarbij een grote rol. Woonstichting Hertog Hendrik van Lotharingen (Hhvl) vindt dat de problemen met renovatie niet doeltreffend opgelost kunnen worden. Dus een industrieel monument zal gaan sneuvelen!

Het is zaak om samen met belangstellende bewoners de toekomst in te gaan met een kritische blik naar de planontwikkeling van Woonstichting Hhvl. Zaken als sociale cohesie en plannen die de buurtgedachte ondersteunen zijn enkele zaken die als meetlat tegen de toekomstplannen gehouden moeten worden, kortom de Buurtvereniging is springlevend en probeert met de nieuwe ontwikkelingen mee te sturen en te corrigeren om uiteindelijk een betere wijk door te laten leven.

 

Marja Verhagen 

terug naar inhoud

 

Bronnen

terug naar inhoud

-klik hier voor diaserie